Nog vóór de aanvang van het Belastingdebat dat Den Haag inmiddels volledig in haar greep heeft, leek er héél voorzichtig ruimte te zijn voor een opening. PRO en Volt, de twee oppositiepartijen die met elkaar optrekken en eerder succesvol de bezuinigingen op sociale zekerheid van tafel wisten te krijgen, stuurden een ronkend persbericht rond. Ze beloven steun voor het kabinet in de Tweede- én Eerste Kamer, mits de begroting voor minstens 1,5 miljard vertimmerd wordt.

Ze willen het toptarief van de vermogensbelasting verhogen, net zoals de belasting in box 2. Ook de ‘papieren schenking’ moet worden aangepakt.

Nieuw experiment om doorbraak te forceren

Ook de drie coalitiepartijen, VVD, D66 en het CDA, maken vóór het debat bekend dat ze een nieuwe stap in hun minderheidskabinetexperiment zetten. Het wordt een ‘open huwelijk’, zoals de NOS het noemt. Het staat de drie partijen vrij om naar eigen inzichten te stemmen voor voorstellen die op hun voorkeur kunnen rekenen. Mits het zij de afspraken in het coalitieakkoord respecteren, benadrukken ze daar snel bij.

Dat ‘open huwelijk’ volgt nadat CDA-fractievoorzitter Henri Bontenbal felle kritiek geuit heeft op de coalitie in de krant en op televisie. Desnoods gaat hij zélf, eigenhandig, op zoek naar een meerderheid voor steun van het belastingplan, zegt hij. De VVD houdt het kabinet én het land gegijzeld, is zijn taxatie. Het huwelijk van de drie partijen is nog geen jaar oud maar toont nu al stevige barsten.

In de Tweede Kamer heeft D66 wel oren naar de plannen van Volt en PRO. Ja, erkent D66-Kamerlid Henk-Jan Oosthuis, er zitten elementen in die in zijn ogen ‘ruig’ zijn, maar de voorstellen zijn ook ‘sympathiek’, en vormen een startschot om erover verder te praten, zegt hij.

De VVD zegt meteen njet

Het ‘open huwelijk’ lijkt daarbij van zeer korte duur. Want VVD’er Van Eijk haast zich direct naar de interruptiemicrofoon. Ook de fractievoorzitter van de VVD heeft, net zoals het CDA, verstek laten gaan, tot irritatie van de Kamer. De voorstellen van PRO en Volt passen volgens Van Eijk ‘niet binnen het coalitieakkoord’ waar óók D66 haar handtekening onder heeft gezet. Het is ‘ondenkbaar dat dit voorstel in deze vorm door een van de coalitiepartijen zal worden gesteund’.

De impasse is daarmee opnieuw compleet en het beeld herhaalt zich: de VVD zet haar hakken in het zand en verzet zich. Een kans op een doorbraak is daarmee weer vervlogen. De VVD’er wil niet ingaan op het scenario dat CDA en D66 volgende week wél gewoon instemmen met het voorstel van PRO en Volt. ‘Als-dan-scenario’s’, noemt ze dat, en daar wil ze niet ingaan. Net zomin als de vraag of een kabinetscrisis dan een feit is.

Feitelijk is dat wel zo: het kabinet spreekt immers staatsrechtelijk met één mond.

De hoek waar de klappen vallen

De Kamer is boos, geïrriteerd. De gebeten hond van de avond was D66’er Oosthuis, die bij afwezigheid van de fractievoorzitters van VVD en CDA de klappen moet opvangen. PRO heeft zelfs een beetje medelijden met ‘m, zegt Jesse Klaver. Dat de inzet hoog is, mag duidelijk zijn aan het feit dat álle oppositiepartijen hun fractievoorzitters afgevaardigd hebben.

Openlijke gesprekken over 'nieuwe verkiezingen'

Volgens Klaver dreigt een kabinetsval en daar is niémand mee geholpen. Want bij nieuwe verkiezingen dreigt máánden aan stilstand. PRO wil het kabinet best te hulp schieten en zelfs het huidige box 3-plan, zoals dat nu in de Eerste Kamer ligt, steunen. Maar dan moet er wel sprake zijn van ‘fatsoenlijke wetgeving’ die ‘gewikt en gewogen’ is. Nu wil het kabinet haar nieuwe box 3-plannen in recordtempo door het parlement jagen, en dat is vragen om ongelukken, vindt de oppositie.

Oosthuis van D66 houdt de Kamer ondertussen voor dat de belastingplannen véél meer omvatten dan slechts box 3 – waar zoveel over gepraat wordt. Het gaat ook om een verlaging van de benzineaccijnzen, het optuigen van een warmtefonds voor de minder bedeelden die in de knoop raken door de hoge energiekosten.

Markuszower wil coalitie wel te hulp schieten

De Groep Markuszower, de PVV-afsplitsers, lijkt bereid te zijn om de kabinetsplannen te steunen – dan is er in de Tweede Kamer tenminste een meerderheid, en moet men maar gokken dat de Senaat zo ‘volwassen genoeg is’ om de plannen te steunen. Want de Eerste Kamerleden willen toch niet de schuldigen zijn van een politieke crisis.

De steun van Markuszower zorgt voor wrevel bij linkse partijen. Had D66 niet recent gezegd dat zij niet in zee zou gaan met ‘ondemocratische partijen’? Het was Markuszower die nog niet zo lang ervoor pleitte dat Palestijnse vluchtelingen ‘met geweld’ bestreden mochten worden.

D66 houdt bij hoog en laag vol dat er geen sprake is van een ‘bondje’ maar dat de partij Markuszower ook niet kan vragen om hun plannen niét te steunen.

Verdeeld stemmen?

‘Misschien zijn de verschillen in de coalitie wel groter dan tussen coalitie en oppositie. Soms sta ik ook dichter bij de heer Klaver dan bij andere partijen. Maar we hebben er sámen voor gekozen en we gaan er samen voor’, zegt Oosterhuis van D66. Tegelijkertijd sluit hij niet uit dat de coalitiepartijen volgende week verdeeld gaan stemmen op het Belastingplan, iets dat CDA’er Van Dijk tussen neus en lippen óók niet uitsluit.

Zij kan de handreiking van Volt en PRO óók waarderen, al zitten er ook elementen in die haar niet helemaal aanstaan. Ze wijst subtiel op de rol van de VVD. ‘De VVD heeft stevige standpunten ingenomen, en heel eerlijk? Dat maakt het onderhandelen lastig.’

We zijn live getuigen van de ontbinding van het kabinet, vindt de oppositie. ‘Dit is precies het probleem. De coalitie is verdeeld en er is geen eenheid in het kabinetsbeleid’, vindt Hoogeveen van JA21. ‘Met wie moeten we in hemelsnaam dan onderhandelen?’, vraagt Henk Vermeer van BBB zich af als Kamerleden individueel mogen stemmen en dus kunnen afwijken van het regeerakkoord.

Klaver: ‘De minister van Financiën heeft het begrotingsplan compleet uit de hand laten lopen. De minister-president heeft geen meerderheid gevonden. De fractievoorzitters spelen verstoppertje. Nu moet de financiële woordvoerder de kastanjes uit het vuur halen.’

‘Laten we het vooral niet erger maken dan het is’, vindt Oosterhuis van D66. In het verleden waren er óók coalities zonder meerderheid in de Senaat, óók dat kwam goed.

Het 'rechtse bondje' verkoopt de huid duur

Hoogeveen van JA21, dat een ‘rechts bondje’ gesloten heeft met de SGP en BBB, denkt nog steeds dat er met de drie partijen een akkoord te sluiten is, al zijn de ‘aanvullende eisen’ die gesteld zijn onbespreekbaar voor coalitiepartijen. En Hoogeveen verbindt zijn steun in het debat aan wéér een set nieuwe, dure eisen. Rechts én links verkopen hun huid dus alleen voor een héle hoge prijs.

Pieter Grinwis van ChristenUnie ziet een treinramp gebeuren in slow motion. Met bloedspoed een belastingwet indienen waarvan de steun onzeker is: dat is vragen om problemen, zegt hij. Bovendien gaapt er nog een gat van 17,5 miljard euro in de begroting. ‘De minister van Financiën kan toch niet met droge ogen aan ons voorleggen dat hij aan de uitgavenkant een havik is, maar daar is hij aan de inkomstenkant meer een koekoeksjong die de ruif van het komende decennium leegeet?’

Hij wijst er ook op dat het ‘tot het een paar jaar geleden’ heel normaal was dat ook de oppositie gewoon meestemde met belastingplannen, ook al waren er ideologische tegenstellingen.

Spoedreparatie voor particuliere vastgoedbeleggers

Mona Keijzer oppert dat de Kamer eigenhandig een ‘reparatie’ kan optuigen zodat in ieder geval de pijn van de particuliere vastgoedbelegger opgelost kan worden. Is sympathiek, vindt Grinwis, maar hij wijst erop dat de tijdsdruk inmiddels zó hoog is geworden dat de Kamer onmogelijk voor 31 december zoiets in elkaar kan flansen. En bij haast is het risico op ongelukken ook weer groot.

Henk Vermeer van de BBB vindt dat de coalitie hoopt op een ‘fata morgana’ en dat er zich vanzelf een Kamermeerderheid op zal duiken voor steun van het plan. ‘We zitten in een bestuurlijke impasse en we vragen om een kabinet dat duidelijkheid verschaft en een richting kiest.’

De BBB laat namens JA21 en de SGP weten dat de coalitie niet gereageerd heeft op haar voorstellen. Klaver: ‘Het kabinet blijft maar geloven dat het goed komt. Het is ongelofelijk.’ Dassen van Volt: ‘Het VVD-smaldeel gijzelt Nederland.’

En zo dendert de impasse verder

Diep in de nacht is er van steun nog steeds geen sprake. De coalitie gaat in de komende dagen wéér véél kopjes koffiedrinken met oppositiepartijen, maar die hebben er een hard hoofd in. De deadline nadert met hele rasse schreden, en nog steeds is de vraag: wie knippert er als eerste met haar ogen? Premier Jetten zit de hele avond in vak K, hij oogt vermoeid en soms geïrriteerd. Driftig schrijft hij mee. Alle bakken kritiek van de Kamer laat hij stoïcijns aan zich voorbijgaan, hij tikt onvermoeibaar door op zijn iPad en telefoon.

Het lek is nog niet boven en de weg naar de uitgang is ook nog steeds niet gevonden.